از «انار ترکیده» و «انار دنده‌سوخته» تا «اوو‌تالُک» و «سازُک انار»، اصطلاحات بومی مردم اشکذر برای توصیف انواع انار، بخشی از فرهنگ شفاهی و میراث زبانی این دیار است که در گذر سال‌ها و در پیوند با پیشینه انارکاری منطقه شکل گرفته و سینه‌به‌سینه منتقل شده است.

در گذشته، رونق کشت و برداشت انار در اشکذر، زمینه‌ساز شکل‌گیری مشاغل بومی متعددی بود که هرکدام نقشی در چرخه اقتصادی این محصول داشتند؛ از «دَرِ باغ‌خَری» و پیش‌خرید انار پیش از فصل برداشت تا فعالیت «انار‌بندها» که با خرید محصول از باغداران، درجه‌بندی و عرضه آن به بازار، بخشی از فرایند سنتی تجارت انار را بر عهده داشتند.

تهیه رب انار یکی از رسم‌های پاییزی مردم اشکذر است؛ آب انارهای آبدار را می‌گیرند و در دیگ‌های بزرگ می‌جوشانند تا غلیظ شود و به قوام برسد. در برخی خانه‌ها، چغندر نیز به دیگ اضافه می‌کنند تا پس از پخت، طعمی ترش و متفاوت پیدا کند. شاخه‌ها و پوست خشک‌شده درخت انار هم در گذشته و گاهی امروز، به‌عنوان سوخت برای گرم‌کردن خانه‌ها در زمستان استفاده می‌شود؛ رسمی که پیوند زندگی مردم با طبیعت و بهره‌گیری از نعمت‌های آن را به تصویر می‌کشد

«انار گودال کردن» یکی از روش‌های سنتی و دیرینه باغداران اشکذر برای نگهداری انار در روزگاری بود که هنوز یخچال‌ها فراگیر نشده بودند؛ شیوه‌ای بومی که با استفاده از گودال‌های خاکی و پوشش گیاهی، امکان نگهداری انار تا نوروز را فراهم می‌کرد و هنوز هم در برخی باغ‌های این منطقه رواج دارد.

در روزهایی که هیچ‌کدام از اسباب‌بازی‌های امروزی وجود نداشت، بچه‌های کویر اشکذر بعد از امتحانات خرداد با کاغذ سیمان و روزنامه، ترکه‌ی انار و چوب حصیر و کمی چسب، «کاغذباد» یا همان بادبادک می‌ساختند و در روزهای بادی از پشت‌بام‌های خشتی، آرزوهایشان را به آسمان می‌فرستادند‌.

هندوانه یزدی، محصولی بومی و متفاوت در استان یزد، با وجود رنگ کمرنگ و طعمی که همیشه باب میل همه نیست، به‌دلیل آب فراوان، تخمه‌های مرغوب و جایگاه ویژه‌اش در فرهنگ غذایی مردم این منطقه، همچنان یکی از شناخته‌شده‌ترین و محبوب‌ترین میوه‌های محلی به‌شمار می‌رود؛ میوه‌ای که شیوه مصرف، نگهداری و حتی استفاده از تخمه آن نیز بخشی از آداب و سبک زندگی یزدی‌ها را روایت می‌کند.

در آستانه تاسوعا و عاشورای حسینی، حسینیه «سفید» اشکذر شاهد برگزاری آیین نمایشی و مذهبی «شَدَّه‌بَرداری» است؛ سنتی که در آن جوانان با حملِ نمادینِ عمودهای رنگین، پیوندِ میان قدرتِ بدنی و ارادتِ قلبی به اولاد علی (ع) را در چرخشی آیینی به نمایش می‌گذارند.

سیدحسین علوی‌نسب، پیشکسوتِ نجاری و طبل‌سازی اشکذر، در گفتگویی با «آوای اشکذر» از خاطرات سخت اما شیرینِ ساختِ طبل‌های سنتی محرم می‌گوید؛ از دباغیِ دستیِ پوست‌ها تا روزگاری که صدای طبل‌های دست‌سازِ اشکذری، حال و هوای دیگری به عزاداری‌ها می‌داد.

محرم که نزدیک می‌شود، اشکذر رنگ عوض می‌کند. اینجا، پیشوازِ ماهِ عزا تنها یک آیین نیست، بلکه سبکِ زیستنی است که از شکستنِ قند و دوخت‌ودوزِ زودتر از موعد آغاز می‌شود تا راه برای عزاداریِ خالصانه هموار گردد. از روزگارِ قدیم تا امروز، مردم اشکذر با آمادگیِ تمام به استقبالِ کاروانِ غم می‌روند تا در دو‌قطبیِ همیشگیِ حق و باطل، یک‌صدا نام حسین (ع) را فریاد بزنند.

همزمان با ایام سوگواری سید و سالار شهیدان، آیین سنتی «پوش کشیدن» در اشکذر با شور و حالِ ویژه‌ای برگزار می شود. در این مراسم که نمادی از ایثار و مشارکتِ مردمی است، عزاداران با برپاییِ خیمه‌ی نمادینِ کربلا، خود را برای میزبانی از ماه محرم و خلقِ حماسه‌ای دیگر در سایه‌ی این مکانِ قدسی آماده می کنند

در کویر تشنه‌لب اشکذر، آب نه فقط مایعی برای زندگی، که مسئله‌ای مقدس بود؛ و این مقدس، نیاز به نظم داشت. برای همین، مردانی از دل خاک و تجربه، نگهبان آب شدند؛ هر یک با نقش و مسئولیتی مشخص

یکی از بزرگان اشکذر با شوخ‌طبعی می‌گفت: «رمضان به هُم‌هُم افتاده!»؛ یعنی سختی‌ها رو به پایان است