اشکذر خبر؛ مهدیه سالاری؛ یکی از موضوعاتی که در سال های اخیر توجه مسئولین و سازمان‌های دولتی و مراکز حمایتی را به خود جلب نموده و موجب گردیده است تا بسیاری از کارشناسان امور اجتماعی و مستندسازان و مسئولین امر و حتی دولت مردان را متوجه خود سازد؛ کودکان کار و در بعضی از موارد زباله گردی این کودکان می باشد. پدیده‌ای که سالهاست شاهد آن هستیم اما نه به گونه‌ای که امروز آن را مشاهده می‌کنیم؛ به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر این پدیده بیش از پیش خودنمایی می‌کند. آنچه مسلم است با گسترش و توسعه شهرها و افزایش سطح کیفیت زندگی تعدادی از مردم و تغیرات فرهنگی مردم در مورد عدم توجه به صرفه جوئی و قناعت و استفاده بهینه از وسایل زندگی و کالاهای در دسترس باعث گردیده که ما شاهد ایجاد تولید انبوهی از زباله هایی باشیم که شاید با اندکی تدبیر و تأمل و تصمیمی آگاهانه و با استفاده از خلاقیت های ذهنی و توجه به مسائل مذهبی و دینی در مورد موضوع اسراف می‌توانستیم از ایجاد این حجم از زباله ها خودداری نماییم.

پس در نگاه اول آنچه که مورد توجه نگارنده می‌باشد ایجاد فضایی برای آموزش به مردم در مورد مصرف بهینه و درست و آگاهی بخشی به آنها در مورد توجه ادیان گوناگون به موضوع اسراف و نکوهش اسلام در مورد انسانهایی که از آنچه به صورت امانت در دست دارند به خوبی استفاده و مراقبت نمی‌کنند و بدون توجه آنها را دور می‌اندازند.

بر اساس آیه شریفه ۳۱ سوره مبارکه اعراف که خداوند در این که خداوند می فرماید: بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد. حال در وهله بعد آنچه که مورد توجه واقع می‌شود این است که آن دسته از زباله‌های تولید شده که هنوز کارایی خود را از دست نداده‌اند و یا به دلیل عدم مدیریت صحیح و اصولی تفکیک نشده به چرخه بازیافت بازنگشته اند مورد استفاده چه کسانی قرار می گیرد؟ و چه کسانی از این سهل انگاری سود برده و چه کسانی مورد سوء استفاده قرار می گیرند؟ و پاسخی که می توان به این سوال داد این است که بعضی از این زباله‌ها توسط کودکان و نوجوانان و بعضا افراد بزرگسال که ما آنها را به عنوان زباله گرد و کودک کار می شناسیم جمع آوری شده و به کارگاه‌های جمع‌آوری ضایعات برده و به صاحب آن کارگاه فروخته می‌شود و مبلغی به عنوان دستمزد دریافت می گردد.

کودک کار و زباله‌گرد کیست؟

کودک کار به کودک کارگری گفته می‌شود که به صورت مداوم و پایدار به خدمت گرفته می‌شود به طوری که این امر او را در بیشتر اوقات از رفتن به مدرسه و تجربهٔ دوران کودکی بی‌بهره می‌سازد و سلامت روحی و جسمی او را تهدید می‌کند و زباله گرد فردی است که مواد قابل استفاده مجدد یا قابل بازیافت را که توسط دیگران دور انداخته می‌شود، تفکیک می‌کند و آن‌ها را می فروشد و با آن کسب در آمد می کند.

تعدادی از ما نگاهی دلسوزانه و پر از ترحم به این گونه افراد داریم و تعدادی دیگر بی تفاوت از این موضوع و لایه‌های زیرین این آسیب و آنچه که باعث پدیدار شدن این موضوع گردیده از کنار آن عبور می‌کنیم و عده ای نیز با جبهه گیری های غیر منطقی و نابلد خود اذعان می کنیم که چهره شهر نازیبا گشته و این پدیده مایه ننگ و شرمساری است.

عدم کسب درآمد کافی زمینه‌ساز پیدایش کودک کار

اما آنچه که مورد توجه نگارنده به عنوان مددکار اجتماعی قرار گرفته است؛ عوامل زمینه‌ساز این موضوع میباشد. به راستی چه چیز زمینه‌ساز این معضل گردیده و باعث شده در سال‌های اخیر چهره شهرها را به گونه‌ای دیگر در آورد؟ قطعا یکی از عوامل زمینه ساز و مهم این موضوع عدم توانایی افراد در کسب درآمد معقول و صحیح است.

به نظر می‌رسد دولت‌ها و مسئولین و کسانی که وظیفه ایجاد شغل، کارآفرینی، تولید و حمایت از کارگاه های زودبازده را بر عهده داشته و دارند تا قشر محروم و ضعیف جامعه را به سوی کسب درآمد صحیح سوق دهند آنگونه که باید در این امر موفق نبوده‌اند و مسائلی از قبیل تورم، بی‌سوادی قشر ضعیف جامعه و وجود تحریم‌ها نیز به این موضوع دامن زده است.

عامل دیگری که باعث گردیده که پدیده زباله گردی نمود پیدا کند مهاجرت‌های غیر اصولی داخلی و خارجی و همچنین اعتیاد، طلاق، عدم داشتن مهارت های شغلی، مهارت های برقراری ارتباط سالم و سازنده و همچنین عدم تأمین شبک حمایتی برای خانواده است. در اغلب مصاحبه هایی که نگارنده به عنوان مددکار اجتماعی از کودکان کار و کودکان زباله گرد انجام داده ام این نکته قابل توجه است که عدم مسئولیت‌پذیری سرپرست خانواده و تزلزل بنیان خانواده و فروپاشی کانون خانواده به دلیل موضوعات مهمی از قبیل اعتیاد، اختلافات زناشویی، ازدواج های زود هنگام، نداشتن مهارت برای درآمد زایی، اعتیاد و… باعث گردیده که کودکان امنیت مالی نداشته و برای رفع نیازهای اولیه خود دست به این اقدام بزنند و باز موضوع دیگری که مطرح می گردد این است که تا چه اندازه جامعه توانسته است در راستای تحکیم خانواده و مدیریت صحیح خانواده و ایجاد فضای امن برای پرورش فرزندان گام بردارد آیا به آن اندازه که شعار می‌دهیم که باید از ایجاد جامعه سالخورده جلوگیری نماییم آیا به همان اندازه نیز شرایط لازم را برای داشتن خانواده سالم با حداقل امکانات و نیازهای اولیه فراهم ساخته ایم آیا تدابیر اقتصادی لازم و استفاده از پتانسیل‌های موجود در هر استان و شهر را مورد بررسی قرار داده‌ایم تا از مهاجرت های غیر اصولی جلوگیری نماییم ؟آیا بستر لازم را برای ایجاد اشتغال افراد کم‌سواد و بی‌سواد فراهم ساخته ایم ؟ اگر پاسخی منطقی و درست به هر کدام از این سوالات داشته باشیم خواهیم توانست جلوی بسیاری از آسیب‌های اجتماعی از جمله کودکان کار و زباله گردی آنها را بگیریم این زباله گردها کودکانی هستند که عموم جامعه آنها را کودک کار می شناسند کودکانی که برای به دست آوردن یک قرص نان کیسه‌های زباله و سطل های زباله را جستجو می کنند تا بتوانند نانی سر سفره خانواده بگذارند ،بتوانند. در میان آن همه سیاهی ، دفتری سفید تهیه کنند تا در آن روزهای خاکستری کودکی خود را همچون رنگین کمانی زیبا طراحی نمایند ، کودکان کار در میان زباله ها به دنبال لنگه کفش چندصد هزار تومانی که اکنون مندرس شده می گردند تا با فروش آن بتوانند دمپایی پلاستیکی چند هزار تومانی بر پا کنند ، چقدر برای یک مددکار اجتماعی در آور است که شاهد صحنه‌ای باشد که کودک کار و زباله گرد سیب نیمه گاز زده را از کیسه زباله بیرون می‌آورد و نگاه حسرت بار به آن می‌اندازد . عروسکی را از دل زباله ها بیرون می آورد و آن را مانند یک فرزند در آغوش می گیرد. و این زباله گردی بخشی از شغل کودکان کار است بعضی از آنها به مشاغل کاذب دیگری روی می آورند که آن مشاغل نیز می‌تواند در جای خود بسیار آسیب زا باشد اما آنچه که باعث گردیده که توجه کارشناسان مسائل اجتماعی و مددکاران اجتماعی را به موضوع زباله گردی کودکان سوق دهد شرایط حاکم بر جامعه است. همه ما در این مدت چندماه ، اطلاعات کافی و لازم را در مورد کویید ۱۹ به دست آورده‌ایم اما به نظر شما دخترک معصومی که با دست های سیاه و چهره آفتاب سوخته و لباس مندرس در سطل های زباله به دنبال بارقه امید می‌گردد آموزش لازم را دیده است ؟ آیا او در مورد وسایل نوک تیز و آلوده که در سطل ها و کیسه های زباله ریخته شده است اطلاعات لازم را در اختیار دارد؟

نگاه ریشه‌ای مددکاران به مقوله کودک کار

آیا در مورد ویروس hiv و هپاتیت آگاهی لازم را دارد؟ اگر به عنوان مددکار اجتماعی یا به عنوان حامی و کمک رسان به منزل این کودکان رفته باشید حتماً در گوشه حیاط حیات تعداد وسایل دور ریخته را مشاهده خواهید کرد وسایلی که شاید با فروش آنها بتوان یک وعده غذای ساده بر سر سفره خانواده نهاد اما این نکته حائز اهمیت است که نگاه ژرف و دقیق مددکار به معضلات اجتماعی نه از سر ترحم است و نه بی تفاوت و نه نگاهش محکوم کننده است؛ آنچه که در دیدگان مددکار مورد ارزیابی قرار می‌گیرد برخورد ریشه ای و اصولی با موضوع کودکان کار و خانواده آنها است راهکارهایی که می‌تواند به اندازه‌ای مشکلات و آسیب‌های جامعه را بکاهد و در آینده ای نه چندان دور آنها را حل نماید در اینجا لازم است به تعدادی از این راهکارها اشاره نماییم :
۱_ اقدامات اجتماعی : شناسایی و جذب کودکان کار توسط ارگان ها ، سازمان ها ، مراکز مردم نهاد و آموزش به آنها در مورد مسائل بهداشتی ، یافتن منابع حمایتی موجود در جامعه ، آموزش مهارت های فنی ، خود اشتغالی ، ترغیب به یادگیری و سواد آموزی با کمک سازمان نهضت سوادآموزی و آموزش و پرورش
۲_ آموزش به زنان بد سرپرست و خود سرپرست در مورد خود اشتغالی و ایجاد مشاغل خانگی

۳_ استفاده از طرح استاد شاگردی برای کودکان کار: راهنمایی و معرفی کودکان کار به کارگاه‌هایی که کودک بتواند در آن مهارت فنی کسب نماید و در آینده بتواند از آن به عنوان یک منبع درآمد استفاده نماید قابل ذکر است که طرح استاد شاگردی باید در اوقات فراغت کودک انجام پذیرد به نباید مانعی برای ادامه تحصیل و تفریحات سالم کودک گردد
۴_ ترغیب خانواده‌هایی که درگیر بیماری اعتیاد هستند برای بازگشت به زندگی و دریافت خدمات درمانی و مشاوره‌ای
۵_ جذب مشارکت‌های مردمی و خیرین برای تامین نیازهای اولیه

خانواده های کودک کار حال با توجه به مسائل عنوان شده باید دولت مسئول این امر از کارشناسان مربوطه وموسسه‌های مردم نهاد و مردم و تمام کسانی که توانایی کمک به کودکان کار به ویژه کودکان زباله گرد را دارند در تلاش برای ایجاد دنیایی برای کودکان باشند که در آن حق استفاده از آموزش و پرورش، حمایت سلامت، سعادت بازی و نشاط را داشته باشند.